چگونه جنگ ایران می‌تواند قیمت مواد غذایی جهان را منفجر کند؟

به گزارش بورسینه به نقل از اویل پرایس، در حالی که پس از حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های نظامی ایران، تمرکز رسانه‌های مالی جهان به‌طور طبیعی بر نفت، تنگه هرمز و احتمال سه‌رقمی شدن قیمت‌ها قرار گرفته است، یک تهدید بسیار عمیق‌تر و کم‌تر دیده‌شده در حال شکل‌گیری است؛ تهدیدی که مستقیما امنیت غذایی جهان را نشانه می‌گیرد.

حدود ۲۰ درصد نفت خام جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند، اما این تنها کالای حیاتی این مسیر نیست. نزدیک به نیمی از غذای تولیدشده در جهان به کود شیمیایی نیتروژنه وابسته است؛ کودی که بخش بزرگی از آن از منطقه خلیج فارس صادر می‌شود و تقریبا تمام این صادرات باید از تنگه هرمز عبور کند. برخلاف بازار نفت که به ذخایر راهبردی متکی است، بازار کود شیمیایی هیچ ضربه‌گیری ندارد.

کود نیتروژنه مستقیما از گاز طبیعی تولید می‌شود. در فرآیند «هابر-بوش»، متان به آمونیاک تبدیل می‌شود و سپس به محصولاتی مانند اوره ارتقا می‌یابد. به زبان ساده، کود نیتروژنه همان گاز طبیعیِ تبدیل‌شده به غذا است. بدون کودهای نیتروژنه مصنوعی، عملکرد محصولات کشاورزی به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد. مصرف جهانی کود نیتروژنه سالانه ۱۸۰ میلیون تن است و از این میان، ۵۵ تا ۶۰ میلیون تن اوره از طریق تجارت دریایی جابجا می‌شود که ۴۰ تا ۵۰ درصد آن سهم خاورمیانه است. تقریبا تمام این حجم از تنگه هرمز عبور می‌کند. به بیان دیگر، نزدیک به یک‌چهارم کود نیتروژنه تجارت‌شده جهان از گلوگاهی عبور می‌کند که اکنون در معرض تهدید جنگ قرار دارد.

ظرفیت عظیم تولید کود در خلیج فارس قابل توجه است؛ قطر سالانه ۵.۵ تا ۶ میلیون تن اوره و آمونیاک صادر می‌کند، ایران حدود ۵ میلیون تن اوره (معادل ۱۰ درصد تجارت جهانی) صادر می‌کند، عربستان سالانه ۴ تا ۵ میلیون تن و امارات و عمان نیز مجموعا چند میلیون تن دیگر به این آمار اضافه می‌کنند. در مجموع، بیش از ۱۵ میلیون تن ظرفیت صادرات سالانه کود تنها در این منطقه متمرکز شده است. برخلاف بازار نفت که ذخایر استراتژیک دارد، در جهان هیچ انبار استراتژیکی از کود نیتروژنه وجود ندارد. بازار کود بر اساس مدل «تحویل به‌موقع» (Just-in-Time) کار می‌کند، به این معنی که ذخایر حداقلی است و وابستگی شدیدی به زمان کاشت دارد و توانایی جذب شوک‌های ژئوپلیتیک را ندارد.

کشاورزی تابع سیاست نیست؛ تابع زیست‌شناسی و فصل است. در نیمکره شمالی، خرید کود پیش از فصل کاشت به اوج می‌رسد و اگر در این بازه محموله‌ها به تاخیر بیفتند یا قیمت‌ها جهش کند، کشاورزان ناچار می‌شوند مصرف کود را کاهش دهند، نوع محصول را تغییر دهند یا کاهش عملکرد را بپذیرند. حتی کاهش جزئی مصرف نیتروژن می‌تواند تولید گندم، ذرت و برنج را که ستون‌های اصلی امنیت غذایی جهان هستند، کاهش دهد. پس از جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت کود جهش کرد و بسیاری از کشاورزان مصرف را کاهش دادند؛ هرچند برخی مناطق تاب‌آوری نشان دادند، اما آن بحران نشان داد که سیستم غذایی جهان تا چه حد شکننده است. تامین مجدد ۱۰ تا ۲۰ میلیون تن کودی که سالانه از منطقه خلیج فارس صادر می‌شود، کاری نیست که بتوان به سرعت انجام داد. احداث کارخانه‌های جدید تولید آمونیاک، که ماده اصلی کود است، سال‌ها زمان برای کسب مجوز و ساخت نیاز دارد. همچنین، کارخانه‌های موجود در خارج از منطقه خلیج فارس معمولا با تمام ظرفیت خود کار می‌کنند و قادر به تولید ناگهانی این حجم اضافه نیستند. بنابراین، جایگزینی این حجم از صادرات از دست رفته، به‌خصوص در اواسط فصل کاشت که تقاضا به اوج خود می‌رسد، با چالش‌های جدی روبرو خواهد بود و نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان و بلندمدت است.

این مشکل فقط به یک منطقه محدود نمی‌شود؛ هند وابسته به LNG قطر برای تولید داخلی اوره است، برزیل واردکننده بزرگ اوره خاورمیانه برای تولید سویا و ذرت است و حتی ایالات متحده نیز که تولیدکننده بزرگی است، همچنان به واردات عبوری از هرمز وابسته است. این یک آسیب‌پذیری ساختاری در قلب کشاورزی جهان است. افزایش قیمت نفت فوری و قابل مشاهده است، اما بحران کود شیمیایی امروز آغاز می‌شود، ماه‌ها بعد در کاهش محصول ظاهر می‌شود و در نهایت به گرانی مواد غذایی ختم می‌شود. کشاورزی مدرن یک زنجیره انرژی است: گاز به آمونیاک، آمونیاک به کود و کود به غذا تبدیل می‌شود. اگر تنگه هرمز برای مدت طولانی مختل شود، مهم‌ترین عددی که باید رصد شود قیمت نفت نیست؛ بلکه قیمت اوره است. امنیت انرژی و امنیت غذایی به هم گره خورده‌اند و وقتی یک گلوگاه دریایی، هم نفت و هم کود نیتروژنه جهان را کنترل می‌کند، پیامدها فراتر از بازار سوخت خواهد بود. شاید تیترها از نفتکش‌ها بگویند، اما بحران واقعی ممکن است در سفره‌ها آشکار شود.